อาจารย์จิรา จงกล กำเนิดที่ อ.พระนคร กรุงเทพฯ เป็นบุตรสาวคนโตของ หลวงจันทรานนท์นัย-วินิต (สำราญ จันทรานนท์) กับ นางจันทรานนท์นัยวินิต (ลำเจียก สกุลเดิม สัมพันธารักษ์) มีพี่น้องทั้งหมด 3 คน ซึ่งได้เสียชีวิตเมื่อครั้งยังเด็กสองคน เหลือเพียง นางวินิตา เกษมทรัพย์ น้องสาวเพียงคนเดียวที่เหลืออยู่ของอาจารย์จิรา จงกล

ในช่วงวัยเด็กอาจารย์จิรา ต้องย้ายโรงเรียนไปตามจังหวัดต่างๆ เนื่องจาก หลวงจันทรานนท์นัยวินิต บิดา เป็นข้าราชการประจำกระทรวงมหาดไทยจำเป็นต้องโอนย้ายไปทำงานหลายจังหวัด จนกระทั่งในระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนปลายได้เรียนที่โรงเรียนราชินี เมื่อสำเร็จการศึกษาระดับมัธยมศึกษาแล้ว ได้เข้าเรียนต่อที่โรงเรียนฝึกหัดครูเตรียมอุดมศึกษา หรือมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ปทุมวัน ในปัจจุบัน

เมื่อจบการศึกษาจากโรงเรียนฝึกหัดครูแล้ว อาจารย์จิรา จงกล ได้สอบเข้ารับราชการในตำแหน่ง “ภัณฑารักษ์ตรี” กองโบราณคดี กรมศิลปากร โดยในปี พ.ศ. 2502 ได้สอบชิงทุน Colombo Plan ไปศึกษาวิธีการสอนภาษาอังกฤษที่มหาวิทยาลัยซิดนีย์ (Sydney) ประเทศออสเตรเลีย ซึ่งอาจารย์ได้รับทุนต่อเนื่องสำหรับการเรียนต่อระดับปริญญาโทในมหาวิทยาลัยเดิม ในช่วงเวลานี้ ดร. เจ ดับบลิว อีแวนส์ ซึ่งเป็นผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์ออสเตรเลีย ได้เสนอให้กระทรวงศึกษาธิการของรัฐบาลกลางจัดให้อาจารย์จิราศึกษาดูงานพิพิธภัณฑ์ในรัฐต่างๆ ทั่วออสเตรเลีย ความรู้และประสบการณ์เหล่านี้ได้ทำให้อาจารย์จิรา จงกล นำมาพัฒนาระบบพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทยได้เป็นอย่างดี หลังจากที่อาจารย์จบการศึกษาระดับปริญญาโทแล้วจึงได้กลับมายังประเทศไทยในปี พ.ศ. 2506 โดยมาทำงานที่กองโบราณคดีเช่นดังเดิม ซึ่งได้รับมอบหมายให้รับผิดชอบงานทางด้านพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ และงานคณะกรรมการสภาพิพิธภัณฑ์ระหว่างประเทศ (ICOM) นอกจากนี้ ยังได้สอนนักศึกษาระดับปริญญาตรีและปริญญาโท คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร จนกระทั่งลาออกจากราชการเมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. 2529

ผลงานของอาจารย์จิรา จงกล ส่วนใหญ่มักเกี่ยวข้องกับงานด้านพิพิธภัณฑ์ซึ่งถือเป็นสิ่งสำคัญในการพัฒนาระบบพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทย มีดังนี้

1. การปรับปรุงระบบทะเบียนโบราณวัตถุ

2. การจัดระบบและประเภทของพิพิธภัณฑสถาน

3. การบริการการศึกษาในพิพิธภัณฑ์ (museum education)

4. การจัดตั้งห้องปฏิบัติการซ่อมสงวนรักษาศิลปะโบราณวัตถุ

5. การจัดหอศิลป์ หรือ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหอศิลป์ กรุงเทพฯ

6. การจัดอาสาสมัครนำชมพิพิธภัณฑ์สถาน (museum volunteer)

7. การพัฒนาบุคลากร

8. งานคณะกรรมการสภาพพิพิธภัณฑสถานระหว่างชาติ

9. การส่งเสริมการค้นคว้าวิจัย

 

ผลงานด้านการเขียนของอาจารย์จิรา จงกล ที่สำคัญ เช่น ศิลปกรรมสมัยทวารวดี คู่มือนำชมการจัดแสดงชั่วคราว ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี, นำชมพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร, พิพิธภัณฑสถานวิทยา, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติขอนแก่น จังหวัดขอนแก่น, เบญจรงค์ และลายน้ำทอง และนำชมพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี ผลงานที่เขียนร่วมกับ วูดเวิร์ด, ไฮรัม จูเนียร์ เป็นต้น รวมทั้งยังมีบทความต่างๆ เช่น เรื่องพัฒนาการพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติในประเทศไทย เรื่องประกาศตั้งราชบัณฑิตยสภา และเรื่องพระราชบัญญัติจัดตั้งพิพิธภัณฑสถานสำหรับพระนคร ในหนังสือกิจการพิพิธภัณฑสถาน, เรื่องย้อนอดีตพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ใน หนังสือพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติในประเทศไทย เป็นต้น

อาจารย์จิรา จงกล ถึงแก่อนิจกรรม เมื่อวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2530 ที่โรงพยาบาลศิริราช รวมอายุได้ 59 ปี